Đôi đũa nói gì về người Việt?

Trung Quốc cũng là một đất nước có văn hoá dùng đũa lâu đời, với nhiều truyền thuyết được thêu dệt quanh nguồn gốc ra đời nghe hấp dẫn chẳng kém những truyện kiếm hiệp. Còn đũa Việt, là sự du nhập hay vốn đã là tài sản sẵn có của cộng đồng? Biết đâu, trong tiềm thức dân tộc, đôi đũa Việt đã mang dáng hình quen thuộc của con cò lặn lội bờ sông với chiếc mỏ dài, thanh mảnh, chịu thương chịu khó, cần mẫn mà duyên dáng. Cũng là gắp thức ăn, nhưng là gắp bằng sự nhẫn nại; cũng là đưa miếng ngon lên miệng, nhưng luôn giữ chừng mực, không vội vàng, không phô trương.

Góp mặt trong muôn vàn bữa ăn châu Á, đũa đâu chỉ dành cho văn hoá Việt Nam. Nhưng văn hoá Việt đã cho đôi đũa của mình một chất riêng. Bởi lẽ, mạch sống mấy nghìn năm đã in sâu trong dáng hình nhỏ bé ấy. Khác với đũa Hàn bằng kim loại, dẹt và nặng, phù hợp với những món ăn nóng; đũa Nhật ngắn hơn, đầu nhọn để gắp cá nguyên miếng, tách xương; hay đũa Trung Hoa dài và to, trang trí cầu kỳ, thuận cho mâm ăn lớn; đũa Việt chọn cho mình dáng vẻ mộc mạc, giản dị, dễ dùng, linh hoạt trong nấu nướng. Chẳng có gì sai khi nói rằng cách sống đơn giản, khoẻ khoắn, sâu sắc vừa đủ và dễ thích nghi của người Việt đã thể hiện ngay trong chiếc đũa nhỏ bé. Liệu có phải cha ông ta thời xa xưa ấy không có nhiều văn sĩ để đàm đạo về đũa, để thảnh thơi thưởng thức các bữa ăn rồi chú trọng vào hình thức của nó nên ta luôn giữ cái nét mộc thân thương như vậy?

Nhắc về sự linh hoạt của đôi đũa Việt, không thể không nhắc đến các loại đũa trong căn bếp. Dân tộc ta giản dị nhưng không hề xuề xoà. Linh hoạt không có nghĩa là một đôi đũa làm tất cả mọi việc. Ta có đũa cả, đũa nấu, đũa gắp thức ăn chung và đũa ăn, mỗi loại đều có vai trò riêng để làm nên những bữa cơm chan hoà. Cũng như trong gia đình, mỗi người một vai: mẹ nấu cơm, cha dọn mâm, con xếp bát. Vậy đấy, đôi đũa của ta cũng hình tượng và ý tứ lắm.

Bên mâm cơm, gia phong dạy ta những bài học làm người đầu tiên. Đôi khi chẳng ai giải thích vì sao, nhưng có đứa trẻ nào lớn lên mà không biết không được cắm đũa vào bát cơm, không gõ đũa vào bát, không ngậm đũa, không cầm đũa chỉ trỏ, không gắp thức ăn đưa thẳng vào miệng mà phải đặt vào bát riêng rồi mới ăn,…Những cử chỉ nhỏ ấy trở thành nền tảng cho cách ta đối đãi với người khác sau này. Từ cách ăn của mẹ, cách gắp của cha, ta bước ra đời với sự tự tin trong những giao đãi bốn phương. Nếu không có gia phong, hẳn khó mà hình thành cốt cách. Và nếu không có những chi tiết tưởng chừng vụn vặt trong bữa ăn với đôi đũa mộc, có lẽ người Việt đã không giữ được sự tinh tế bền bỉ qua bao thế hệ.

Người Việt ta không quen nâng mọi điều lên thành quy tắc cứng nhắc. Nếu cầu kỳ như nhiều nền văn hoá đồng văn khác, có lẽ ta đã có rất nhiều nghi thức truyền đời về việc dùng đũa. Nhưng không. Ta giản dị một cách đáng yêu với một “thủ tục” rất gần gũi: so đũa. Nghe tưởng đơn giản, nhưng chớ vội nghĩ đó là sự qua loa hay quê mùa. Nếu có những nghi thức phức tạp như ở những nền văn hoá khác, khéo lại “lệch pha” với nhịp sống và tính cách của người Việt.

So đũa không chỉ là chuyện chia đôi cho đủ. Đó là sắp đặt cho ngay ngắn, hai đầu đũa không bị vênh, trước bữa ăn đặt đũa trên mâm hay trên bát cũng hướng vào bên trong; là chọn đôi đũa thẳng nhất, đẹp nhất dành trước cho người lớn tuổi và khách quý. Sự chỉnh tề nhỏ bé ấy nói lên cả lòng thành được gửi gắm trong bữa cơm Việt. Và thật hay, người Việt coi trọng sự hiện diện của mỗi thành viên trong gia đình không chỉ bằng sự nâng niu, mà còn bằng việc “giao việc” để ai cũng thấy mình có vai trò. Có phải ai trong chúng ta, khi còn nhỏ, cũng từng vinh hạnh được bố mẹ “sai” đi so đũa cho cả nhà?

Từ sự chỉn chu ấy, bữa cơm Việt dù đơn sơ đến mấy cũng chẳng bao giờ tuỳ tiện. Lời mời đầu bữa, việc chỉ cất đũa khi người lớn đã động đũa trước là những phép tắc trang trọng mà không nặng nề. Phép ăn của người Việt mềm mại, linh hoạt, đặt sự thoải mái và tình cảm lên trước hình thức. Thậm chí, chính người lớn lại là người gắp miếng đầu tiên cho trẻ nhỏ, một cử chỉ đảo chiều thứ bậc đầy yêu thương, khiến phép tắc trở nên ấm áp chứ không ràng buộc.

Cũng như nhiều dân tộc Á Đông, người Việt không quen ăn riêng phần mà quây quần bên mâm cơm, cùng sẻ chia món ăn và những câu chuyện đời thường. Đôi đũa thanh mảnh, uyển chuyển sinh ra để phục vụ nếp sống gắn bó ấy: dễ chuyền tay, dễ san sẻ, dễ gửi gắm sự kính trọng và tấm lòng nhường nhịn trong từng cử chỉ nhỏ. Đến bát nước mắm nhỏ, ta cũng quen dùng chung cả nhà, nên phải khéo léo chớ nhúng cả đầu đũa khi chấm. Đôi đũa tưởng chừng đơn giản, nhưng khi dùng phải biết tỉ mỉ điều tiết. Nhờ thế, vị ngon mới tròn đến cuối bữa.

Ẩm thực Việt cũng được sinh ra để đi cùng đôi đũa. Các món ăn thường được cắt nhỏ, chia vừa, bày biện khéo léo để khi dọn lên, chỉ cần một đôi đũa là đủ. Nhẹ nhàng, giản dị, chỉn chu, nhanh tiện nhưng không vội vàng - phong cách ấy khó lòng tương thích với văn hoá dao nĩa hay ăn bốc của những xứ sở khác. Và thử nghĩ xem: cơm, bún, phở, miến, bánh cuốn, bánh bèo, nem rán… có phải sinh ra là để được gắp? Không rõ món ăn có trước hay đôi đũa có trước, chỉ biết rằng khi kết hợp với nhau, chúng hài hoà đến mức không một chút chếch lệch. Ăn phở mà thiếu đôi đũa, có lẽ cũng mất đi một phần vị ngon quen thuộc.

Khi tiếp thức ăn cho người khác, người Việt ý tứ lắm. Đầu bữa dùng đôi đũa sạch, giữa bữa thì khéo léo xoay đầu đũa lại. Nhiều gia đình còn dành riêng một đôi đũa dài hơn để gắp thức ăn chung, để chẳng ai thấy ngại ngùng khi mời nhau miếng ngon, kể cả khi ngồi chung mâm với người lạ.

Ta cũng không quen nói lời cảm ơn cầu kỳ sau bữa ăn. Chỉ một cử chỉ đặt đũa ngay ngắn sau khi dùng cơm đã đủ thể hiện sự trân trọng với người nấu, dù món ăn có hợp khẩu vị hay không.

Dùng đũa tưởng chừng là những quy tắc cứng nhắc, những lề thói phiền hà, nhưng qua cách truyền trao dịu dàng suốt bao thế hệ, ta “thấm” từ lúc nào chẳng hay. Nhẹ nhàng, vụng về hay khéo léo, dưới nếp nhà và trong những gặp gỡ muôn phương, mỗi người Việt vẫn có cách cầm đũa riêng để được tự do là chính mình.

Đũa tre, đũa dừa, đũa trúc… mang theo dáng hình của từng vùng đất quê hương. Dù đời sống hiện đại xuất hiện thêm đũa nhựa, đũa inox, đũa sứ, đôi đũa mộc vẫn gợi cảm giác thân thương, hiền hoà như hơi ấm bếp xưa.

Và trong mùa Tết 2026, đôi đũa Việt xuất hiện trong một tinh thần rạng rỡ mới qua bộ quà Cắn tinh tế mà táo bạo của Gỗ Minh Long. Gói trọn tình yêu dành cho văn hoá dân tộc, những đôi đũa ấy dù không sinh ra từ chất liệu truyền thống vẫn giữ được dáng vẻ mộc mạc, duyên dáng quen thuộc, nhờ được chế tác thủ công bởi những nghệ nhân Ý. Đó là một lựa chọn sáng tạo táo bạo khi văn hoá được làm mới, được tiếp biến và bước vào đời sống đương đại mà không đánh mất căn cốt vốn có.

Bộ quà Cắn đồng thời mở ra một cuộc đối thoại ý nhị, sâu xa như chính cách người Việt ăn và dùng đũa. Đây có lẽ là dịp hiếm hoi văn hoá ăn của người Việt được người Ý tìm hiểu kỹ lưỡng để sáng tạo. Khi người Ý có thể chế tác đũa cho người Việt, thì với tay nghề và sức sáng tạo của mình, người Việt cũng hoàn toàn có thể tạo ra những sản phẩm dành cho thế giới, mang lại sức sống mới cho các giá trị truyền thống của nhiều nền văn hoá khác. Đôi đũa trong bộ quà Cắn, dù được hoàn thiện bởi bàn tay Ý, vẫn cho thấy ngay dáng hình Việt; và trong cái “rất Việt” ấy, tinh hoa Ý hiện diện vừa đủ để được nhận ra. Vậy nên, trong mọi sáng tạo, dù giá trị đó hướng đến ai, dấu ấn của người làm ra nó vẫn luôn có cách biểu thị.

Có lẽ chính nhờ tinh thần hiện đại hoá bản địa mà Minh Long gửi gắm trong Cắn Tết, đôi đũa sẽ không bao giờ tách rời văn hoá ăn của người Việt. Mỗi sáng tạo tiếp biến sẽ làm văn hoá dân tộc thêm giàu đẹp, vững bền. Bởi trong dáng hình giản dị của mỗi đôi đũa, luôn hiện hữu một trái tim hướng về nếp nhà, quê hương và cách con người đối đãi với nhau suốt một đời sống.