Tự: Ngôi đền giữa chợ

Giữa một trung tâm thương mại sầm uất, nơi mọi gian hàng đều vận hành theo một công thức chung: mở rộng hệ kính, vươn ra mặt tiền và đẩy sản phẩm sát về phía dòng người, thì “Tự” chọn làm điều ngược lại. Không gian trưng bày và trải nghiệm của Gỗ Minh Long không tham gia vào “cuộc đua” thị giác. Công trình chủ động lùi lại, khép mình vừa đủ để vạch ra một đường biên. Phía sau ranh giới ấy là một "tiểu vũ trụ" lưu giữ bản sắc riêng và lặng lẽ gợi nhắc về một cấu trúc không gian vô cùng quen thuộc trong tâm thức người Việt.

Ở làng Bắc Bộ, “chốn thiêng” và “chốn chợ” chưa bao giờ là hai thái cực loại trừ nhau. Nếu đình và chợ thuộc về đời sống thường nhật, kết nối trực tiếp với ngôi nhà qua hệ thống đường làng ngõ xóm; thì chùa, đền, miếu lại nép mình ở một lớp biên mang tính tâm linh kín đáo hơn. Hai lớp không gian này bao bọc lấy cuộc sống của dân làng và luôn tồn tại trong một trạng thái cộng sinh: chợ vẫn thường họp ngay dưới bóng đình làng, bên hông cửa chùa. Cái động và cái tĩnh, phần vật chất giao thương và phần hướng nội chiêm nghiệm cứ thế đan cài vào nhau, trở thành hai mặt của cùng một nhịp sống duy nhất.

“Tự” đã tái hiện trọn vẹn mối quan hệ lưỡng hợp ấy ngay giữa lòng đô thị tiêu dùng: một ngôi đền giữa chợ. Cái tên của công trình cũng từ triết lý này mà sinh ra."Tự" trước hết là chùa, một thực thể của sự thiêng. Nhưng “Tự” cũng có nghĩa là tự thân, tự vấn, tự thoại…, nó trỏ về một “ngôi đền thiêng” nằm bên trong mỗi người - một khoảng lặng hiếm hoi để tự soi chiếu chính mình giữa một xã hội liên tục thúc ép ta phải chuyển động và tích lũy.

Trong lý thuyết kiến trúc đương đại, khái niệm về những "khoảng lặng" tạo ra trải nghiệm sâu sắc trong kiến trúc ngày càng được nhìn nhận không phải như sự vắng mặt của chức năng, mà là một chức năng độc lập. Peter Zumthor cho rằng, một không gian kiến trúc phải dung chứa được cả một thế giới để con người tự do lang thang và trải nghiệm. Đối thoại với tư duy đó, Juhani Pallasmaa trong cuốn The Eyes of the Skin đã nhận định: Thay vì mang đến những trải nghiệm không gian và tạo hình gắn với chiều sâu tồn tại của con người, kiến trúc đang dần vận hành theo cơ chế của quảng cáo và sức hấp dẫn tức thời; các công trình vì thế trở thành những sản phẩm hình ảnh, đánh mất chiều sâu hiện sinh và sự chân thành vốn thuộc về bản chất của kiến trúc.

“Tự” tiếp cận sự chân thành đó theo một cách rất Việt. Ngôn ngữ thiết kế ở đây bắt nguồn từ ký ức địa phương: mái dốc, màu đỏ son, một khoảng đệm chuyển tiếp giữa hai khối chức năng vuông – tròn, ánh sáng, bóng đổ, sự tương phản giữa bên ngoài ồn ào và bên trong tĩnh lặng… Tất cả đều là những trải nghiệm quen thuộc trong tâm thức người Việt, được thể hiện lại bằng ngôn ngữ kiến trúc hiện đại.

“Tự” đã thu hút sự chú ý của cộng đồng kiến trúc quốc tế khi xuất hiện trên Architizer và Archilovers. Sự ghi nhận là một tín hiệu rõ ràng: kiến trúc Việt Nam đương đại, khi đối thoại nghiêm túc với truyền thống của mình, có thể tạo ra ngôn ngữ thiết kế có sức lan tỏa vượt ra ngoài biên giới địa lý. Cái "rất Việt" ở Tự không nằm ở một đầu đao hay một mái ngói được sao chép lại, mà nằm ở tư duy đặt cái tĩnh vào lòng cái động, biến một không gian trưng bày vật liệu thành một sinh thể kiến trúc khiêm nhường, giàu cảm xúc và hòa nhịp trọn vẹn với hơi thở của thời đại.

Tự - M5 Gỗ Minh Long - Tầng B1 Royal City, 72A Nguyễn Trãi, Thanh Xuân, Hà Nội

• Đơn vị thiết kế: TNT Architecture - KTS chủ trì: Bùi Quang Tiến

• Đơn vị thi công: Jager, TDC

• Giải pháp chiếu sáng: Croled

•  Ảnh chụp: Triệu Chiến