Văn hoá Việt trên…mâm cơm

Văn hoá được hình thành trên mâm cơm

Trong ký ức của nhiều người Việt, bữa cơm gia đình là không gian đầu tiên dạy cách làm người. Hẳn là có nhiều cách, nhưng mà cách ăn vẫn cứ phải xếp hàng đầu. Chẳng phải “Học ăn, học nói, học gói, học mở” thì ăn vẫn là bài học nhất hạng phải nhớ hay sao? Không cần những bài học lớn lao, không đợi “đi một ngày đàng, học một sàng khôn”, chỉ qua việc ngồi vào mâm cơm mỗi ngày, đứa trẻ đã được thẩm thấu một cách tự nhiên về trật tự, lễ nghĩa và tác phong.

“Dạy con từ thuở còn thơ”, và nhất định phải dạy từ khi nó mới biết ngồi vào bàn ăn. Và dù ăn uống là bản năng, nhưng đứa trẻ người Việt vẫn cần phải “tập ăn” từ lúc lọt lòng chứ đâu có phải tập đi, tập nói. Ăn cho no là bản năng, còn con nhà được dạy dỗ cẩn thận thì phải biết ngồi ngay ngắn, không gác chân, không chống tay lên mâm; được dạy cách cầm đũa cho đúng, gắp thức ăn vừa miệng, không bới tung mâm cơm để tìm phần mình thích, không nhai chóp chép, không vừa ăn vừa nói,… Những lời nhắc ấy thường ngắn gọn, đôi khi chỉ là một ánh nhìn, nhưng đủ để trẻ hiểu rằng ăn uống không phải là hành vi tự nhiên thuần tuý, mà là một hình thức giao tiếp xã hội.

Có những quy tắc mà nhiều người lớn lên cũng chưa chắc đã hiểu hết vì sao phải làm thế, nhưng khi còn nhỏ, ai cũng thuộc nằm lòng: không cắm đũa vào bát cơm bởi đó là hình ảnh gợi đến cúng lễ; không gõ đũa vào bát vì chỉ có người ăn xin mới tạo ra âm thanh như thế để thu hút sự chú ý; không ngậm đũa, không dùng đũa chỉ trỏ vì đó là biểu hiện của thiếu tôn trọng,… Chẳng cần lý giải cặn kẽ, nhưng chính sự lặp lại hàng ngày đã khiến chúng trở thành văn hoá. Khi đã ăn sâu vào tiềm thức, những đúng sai không còn là điều phải phân tích.

Từ bữa cơm gia đình, đứa trẻ học cách quan sát người khác, học cách cư xử với xung quanh. Kính trên nhường dưới, ăn trông nồi ngồi trông hướng, liệu cơm gắp mắm,…đều học được trên mâm cơm cả. Và khi bước ra đời, những bài học ấy âm thầm trở thành nền tảng giúp người Việt tự tin trong những giao đãi rộng lớn hơn. Không hề quá khi nói rằng ăn với người Việt không chỉ là để nuôi dưỡng cơ thể, mà còn là một kho tàng giáo dục về cốt cách và nhân cách con người. Nhưng, ăn nhiều không có nghĩa là được dạy bảo kỹ lưỡng. Vì nó không nằm ở cái ăn.

Tinh tế âm thầm trong văn hoá ăn Việt

Sự tinh tế trong văn hoá ăn Việt không nằm ở việc phô diễn món ăn cầu kỳ hay nguyên liệu đắt đỏ. Nó mộc mạc như chính phong cách sống của dân tộc. Tuy nhiên, không vì thế mà thiếu đi sự tinh tế đáng tự hào.

Sự tinh tế ấy thể hiện ở cách ăn, chứ không chỉ nằm ở món ăn. Miếng ăn với người Việt lúc nào cũng là chuyện tế nhị. Ta hiếm khi ăn những miếng quá lớn, với sự cầu kỳ của hàng chục loại nguyên liệu và gia vị tạo cảm giác mạnh. Thức ăn thường được cắt, xé, gắp, nêm nếm vừa đủ cho các giác quan cảm nhận. Nhịp ăn chậm rãi để mọi người có thể thưởng thức trọn vẹn và gắn kết cùng nhau.

Nói về giác quan, trong những bữa ăn Việt Nam, từ “vừa miệng” rất thân thương dễ chịu, vừa là một tiêu chuẩn và cũng là một cách khen. Không cầu kỳ như đánh giá độ chín của miếng bít tết hay chuẩn mực thớ cá của món sashimi,… Người Việt mộc mạc, giản đơn như vậy đấy. Nếu món ăn có bị quá tay, người thưởng thức cũng ít khi nhận xét sỗ sàng. Ví như thay vì nói “mặn quá”, người ta thường nói “hơi đậm”, vậy nên, người nấu tuy có vụng về nhưng vẫn sẽ tự tin vào bếp mà chẳng chạnh lòng.

Tinh tế còn nằm ở sự sẻ chia trong bữa ăn, thể hiện sự ấm áp của gia đình, nhất là đối với kiểu gia đình đa thế hệ rất Việt Nam. Mâm cơm Việt đa dạng từ ngồi chiếu đến ngồi bàn, từ ngồi bàn tròn hay bàn dài,… Nhưng hình thức nào thì tất cả các thành viên có mặt cũng quần tụ bên mâm cơm với đặt các món ở giữa, không phân phần rõ ràng. Và đôi đũa chính là cầu nối linh hoạt giữa mọi người. Gắp mời miếng ngon cho khách là phép lịch sự, gắp mời người lớn tuổi là sự tôn trọng, gắp cho trẻ nhỏ là sự yêu thương, chiều chuộng.

Đặc biệt, trong bữa ăn, các nguyên liệu luôn tôn nhau lên, không tranh chấp nhau. Một nồi canh cua ngon không phải vì cua quá đậm, mà vì vị ngọt của cua nâng đỡ rau đay, mướp, mồng tơi; một bát phở không phải chỉ nhờ nước dùng, mà nhờ sự hoà quyện của bánh phở, thịt, hành, gừng, gia vị. Không nguyên liệu nào cố gắng trở thành “nhân vật chính” một cách đơn độc. Mỗi thành phần giữ đúng vai trò của mình, cùng nhau tạo nên một tổng thể hài hoà. Tinh thần ấy phản ánh rõ nét văn hoá Việt: không đề cao sự cạnh tranh gay gắt, mà coi trọng sự cộng hưởng. Trong bữa ăn, cũng như trong đời sống, người Việt ta vẫn coi trọng “dĩ hoà vi quý” mà.

Thực phẩm được chọn theo mùa, theo vùng, thuận theo điều kiện tự nhiên. Cách chế biến của người Việt cũng hiền như cách chọn nguyên liệu. Cá tươi thì hấp, kho nhẹ; rau non thì luộc, nấu canh; mắm chỉ pha vừa đủ, không lấn át mùi chính,…Ngay cả những nguyên liệu bị coi là dân dã như rau dại ven bờ, con cá nhỏ ngoài ruộng, hũ tương, chén mắm cũng không bị xem nhẹ. Chúng được dùng đúng lúc, đúng món, đúng ngữ cảnh của bữa ăn, để mỗi thứ đều có chỗ đứng của mình. Đó là một kiểu sống cùng thiên nhiên: không bắt thiên nhiên phải phục vụ khẩu vị con người. Có lẽ bởi vậy mà người Việt rất nhanh nắm bắt và ủng hộ phong cách sống thuận tự nhiên đang nổi chăng?

Một nét rất riêng khác là sự im lặng trên mâm cơm. Người Việt không quen nói quá nhiều khi ăn, càng không thích những cuộc tranh luận gay gắt trong bữa ăn. Vừa ăn vừa nói lại càng là cử chỉ khiếm nhã. Sự im lặng ấy không phải là thiếu kết nối, mà là khoảng không cần thiết để mọi người cảm nhận sự hiện diện của nhau. Và có ai mà không biết cách cư xử: trời đánh tránh miếng ăn?

Không cần lễ nghi cao sang, bữa ăn Việt vẫn có trật tự riêng. Lời mời đầu bữa, việc chờ người lớn động đũa trước, hay thói quen người lớn gắp miếng đầu tiên cho trẻ nhỏ, tất cả tạo nên một nghi thức nhẹ nhàng và đủ để mọi người cảm thấy được tôn trọng.

Sau bữa ăn, người Việt không quen nói lời cảm ơn cầu kỳ. Sự hài lòng được thể hiện bằng việc ăn thêm bát nữa, bằng câu khen giản dị, hoặc đơn giản là sự quây quần chưa vội rời mâm. Văn hoá ăn Việt vì thế không cần những lời hoa mỹ để chứng minh sự tinh tế của mình. Lời cảm ơn đôi khi người nói cũng thấy ngại, người nghe lại thấy lúng túng. Nên thôi.

Trong một thế giới ngày càng nhanh, khi bữa ăn dễ bị rút ngắn thành nhu cầu cá nhân, những giá trị ấy có thể mờ nhạt dần. Nhưng chính trong những chi tiết nhỏ bé của văn hoá ăn: cách gắp, cách nhường, cách nêm nếm và cách im lặng, cốt cách người Việt vẫn âm thầm được gìn giữ.

Trong văn hoá ăn của người nước nam, đôi đũa với dáng hình mộc mạc, sinh ra từ chính vùng đất này, chưa bao giờ chỉ là một dụng cụ. Nó là biểu tượng của sự gắn kết, của những bữa cơm quây quần và của một nếp sống biết nương vào nhau để cùng tròn đầy. Qua đôi đũa, cách người Việt ăn cũng là cách người Việt hiện diện trong đời sống: chừng mực, sẻ chia và hài hoà.

Xuất phát từ sự trân trọng dành cho văn hoá dân tộc, Gỗ Minh Long gửi gắm niềm tự hào ấy vào bộ quà Cắn cho mùa Tết 2026. Vẫn là tinh thần giản dị và tinh tế vốn có của đôi đũa Việt, nhưng được làm mới bằng bàn tay thủ công của những nghệ nhân Ý, cho nét truyền thống được soi chiếu dưới một góc nhìn mới.

Trong hành trình sáng tạo của mình, Minh Long tiếp tục lựa chọn con đường dung hoà giữa di sản và đời sống đương đại. Bởi sáng tạo từ văn hoá không phải là sao chép hình thức, cũng không cần tạo ra một điều hoàn toàn xa lạ, mà là quá trình tiếp biến tinh tế, được dẫn dắt bởi sự hiểu biết và tôn trọng. Gỗ Minh Long mang đũa Việt tới người Ý, để họ tìm hiểu về văn hoá Việt. Người Ý không dùng đũa trong sinh hoạt thường ngày, nhưng bằng tinh thần thủ công và cảm quan thẩm mỹ của mình, họ có thể tạo nên những đôi đũa rất Việt. Và trong cái “rất Việt” ấy, vẫn thấp thoáng tinh hoa Ý - một sự gặp gỡ chỉ có thể xảy ra khi văn hoá được nâng niu để làm giàu đẹp thêm chứ không bị vay mượn hời hợt.